Νέα δεδομένα για την ευρύτερη περιοχή της σπουδαίας προϊστορικής πόλης του Αιγαίου φέρνει στο φως η αρχαιολογική έρευνα που γίνεται με το ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Νέα δεδομένα για το τοπίο και τη μεγάλη εικόνα του σπουδαίου προϊστορικού οικισμού του Ακρωτηρίου και της ευρύτερης περιοχής του, φέρνει στο φως η αρχαιολογική έρευνα που διενεργείται στο Κόκκινο Βουνό του Ακρωτηρίου της Θήρας, μέσα από ένα διεπιστημονικό ερευνητικό πρόγραμμα από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, και με την υποστήριξη των Αθανάσιου Μαρτίνου- Αιγέας ΑΜΚΕ και Δήμου Θήρας.
Η έρευνα που έγινε το 2024 και 2025, και ο νέος απολογισμός της οποίας δημοσιοποιήθηκε πρόσφατα, δίνει έναν πλούτο πληροφοριών και ευρημάτων για το ύψωμα στο Κόκκινο Βουνό και την εγκατάσταση που εκτιμάται ότι επόπτευε την ακμάζουσα πόλη του Ακρωτηρίου και το νότιο τμήμα του νησιού, μέσα από μια σειρά από εργασίες και μελέτες που περιλαμβάνουν και τον εντοπισμό του προϊστορικού λιμανιού, στην πεδιάδα που σήμερα ονομάζεται Μαύρο Ραχίδι.
Το Κόκκινο Βουνό μπαίνει στο προσκήνιο της ανασκαφής και της έρευνας ως μία πολύπλευρη εγκατάσταση διασυνδεμένη και με οργανικό ρόλο σε σχέση με τον αστικό πυρήνα και τις ανάγκες του Ακρωτηρίου στη ναυτιλία, το εμπόριο και τις μεταλλουργικές δράσεις.
Μία πρώτη ουσιαστική ένδειξη για τη σημασία του χώρου ήταν οι παρατηρήσεις και η έρευνα που έκανε για την περιοχή τον δεύτερο χρόνο της ανασκαφής στο Ακρωτήρι, το 1968, ο Σπυρίδων Μαρινάτος. Η συστηματική ανασκαφή του προϊστορικού οικισμού που θάφτηκε από τον μεγάλο σεισμό του 1600 π.Χ., έφερε στο φως άθικτη μια σημαντική προϊστορική πόλη, η οποία άκμασε στην Υστεροκυκλαδική Ι περίοδο, στην περίοδο δηλαδή της ανάδυσης των πρώτων ηγεμονικών οίκων στη Μυκηναϊκή Ελλάδα και στην ακμή των νέων ανακτόρων στη Μινωική Κρήτη, αποτελώντας σημείο αναφοράς στον αρχαίο κόσμο και το Αιγαίο. Το Κόκκινο Βουνό, το κρημνώδες ύψωμα πάνω από το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου και σε μικρή απόσταση από τον αρχαιολογικό χώρο του Ακρωτηρίου, ήταν γνωστό, από την μόλις μιας ημέρας ανασκαφική έρευνα του Σπ. Μαρινάτου το 1968 και από λιγοστά επιφανειακά ευρήματα που είχαν κατά καιρούς περισυλλεγεί από τον Χρίστο Ντούμα, τον κορυφαίο αρχαιολόγο του Ακρωτηρίου, και αργότερα τον Ανδρέα Βλαχόπουλο, από το 2009 Καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
Η ύπαρξη ενδεικτικών επιφανειακών ευρημάτων χρονολογούμενων στην Υστεροκυκλαδική Ι περίοδο (σπαράγματα τοιχογραφιών, κεραμική, λίθινα, τεμάχια χαλκού και ορυκτών) και η εξαιρετικά προνομιακή θέση του υψώματος για την εποπτεία του νότιου τμήματος της νήσου και των ακτών της Θήρας και τον έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων προς τον Νότο, με ορατότητα που φτάνει έως τις βόρειες ακτές και τις οροσειρές της Κρήτης, υπήρξαν οι λόγοι για τους οποίους εκπονήθηκε το Διεπιστημονικό Πρόγραμμα Επιφανειακής Έρευνας στο Κόκκινο Βουνό, το οποίο ενεργοποιήθηκε το 2024, και προχώρησε στις πρώτες εργασίες.
Ο Ανδρέας Βλαχόπουλος, που διευθύνει το ερευνητικό πρόγραμμα, εργάζεται ανασκαφικά στη Σαντορίνη και το Ακρωτήρι από το 1989, υπό τη διεύθυνση του Καθηγητή Χρίστου Ντούμα, δικού του καθηγητή και μέντορα. Με τις ενδείξεις και τα τεκμήρια που είχαν μελετηθεί, είχε εκτιμήσει ήδη το 2019 σε άρθρο του που συνόψιζε τα ως τότε ερευνητικά δεδομένα, ότι στο ηφαιστειογενές ύψωμα, που επόπτευε τον οικισμό και το πολυσύχναστο λιμάνι του, υπήρχε μία εγκατάσταση οργανικά εξαρτημένη από τον αστικό πυρήνα του Ακρωτηρίου.
Με την -σήμερα επιχωσμένη- πεδιάδα Μαύρο Ραχίδι να είναι πιθανότατα το φυσικό λιμάνι του οικισμού, ο βραχώδης όγκος του Κόκκινου Βουνού εισχωρούσε αρκετά στη θάλασσα, διαμορφώνοντας τον φυσικό δυτικό του λιμενοβραχίονα, κομβικής σημασίας για τις λειτουργίες του λιμένα. Με τη θέα που παρείχε το ύψωμα θα περίμενε κανείς όχι μόνο να διαθέτει ένα μικρό φυλακείο για την προστασία του οικισμού, αλλά και μία ανεπτυγμένη εξω-αστική εγκατάσταση εποπτείας και ελέγχου του λιμανιού και της πεδιάδας, ενώ τα πλούσια ευρήματα επεξεργασίας χαλκού στο Κόκκινο Βουνό δείχνουν συχνή αρχαιομεταλλουργική δραστηριότητα χάρη στον ισχυρό πνέοντα βοριά.
Η Μικρογραφική Ζωφόρος, η σπουδαία τοιχογραφία που κοσμούσε το Δωμάτιο 5 της Δυτικής Οικίας, δίνει μία επιπλέον εικόνα της περιοχής, αφού στο λοφώδες τοπίο που απεικονίζεται να περιβάλλει την πόλη, η οποία ταυτίζεται με το Ακρωτήρι, μπορεί με ασφάλεια να ταυτιστεί το Κόκκινο Βουνό και οι εκεί εμπορικές και εποπτικές δραστηριότητες.
Αυτή η μεγάλη εικόνα της θηραϊκής και αιγαιακής προϊστορίας, το τοπίο δηλαδή γύρω από το Ακρωτήρι αρχίζει να συγκροτείται ψηφίδα, ψηφίδα, αλλάζοντας και το βλέμμα μας σήμερα σε μία βαθιά αίσθηση και σύνδεση της αρχαιολογίας με την ζωντανή ιστορία του τόπου και των ανθρώπων, που γέννησαν έναν μοναδικό πολιτισμό.
Οι εργασίες του 2025
Ο απολογισμός των εργασιών που έγιναν το 2025 δείχνει ότι υπήρξε σημαντική πρόοδος στην έρευνα, περιλαμβάνοντας τη συστηματική αποτύπωση και τεκμηρίωση των σταθερών ανθρωπογενών μη κινητών παρεμβάσεων. Κατά το διάστημα 5-10 Ιουλίου πραγματοποιήθηκε σειρά επιτόπιων εργασιών στο νότιο πρανές του Κόκκινου Βουνού, με στόχο την καταγραφή και κατανόηση της έκτασης και οργάνωσης της λατομικής δραστηριότητας στην περιοχή.
Εντοπίστηκαν ενδείξεις συστηματικής εκμετάλλευσης του πυρομβρίτη (της κόκκινης λάβας αρχαίων ηφαιστειακών εκρήξεων), όπως κάθετες και οριζόντιες λαξεύσεις, επιφάνειες με φάλκες, οδοντώσεις και τεκτονικά ίχνη αποκόλλησης, τα οποία μαρτυρούν επαναλαμβανόμενες φάσεις εξόρυξης. Παράλληλα, καταγράφηκαν οι λιθόκτιστες αναλημματικές κατασκευές, διαμορφωμένες επάνω σε φυσικά άνδηρα και βαθμίδες του πρανούς. Οι κατασκευές αυτές, αν και δεν μπορούν να χρονολογηθούν με ακρίβεια, παρουσιάζουν ενδείξεις επανάχρησης αρχαιότερου οικοδομικού υλικού. Επιπλέον, τεκμηριώθηκαν οι λίθινοι περίβολοι, δομημένοι κυρίως από πυρομβρίτες ανδεσίτες και δακίτες, οι οποίοι οριοθετούσαν την έως τη δεκαετία του 1970 καλλιεργήσιμη ζώνη φάβας από τον βραχώδη όγκο του πυρομβρίτη στο ανώτερο πλάτωμα, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως αναλημματικές κατασκευές στήριξης του επικλινούς εδάφους.
Στο τεχνικό επίπεδο έγιναν λήψεις drone και ορθοφωτογραφήσεις των επιφανειών και των ενοτήτων λατομικής δραστηριότητας, φωτογράφηση σχεδόν του συνόλου των ευρημάτων, κυρίως της κεραμικής, σχεδιαστική αποτύπωση κινητών ευρημάτων, καταγραφή και καταλογογράφηση της κεραμικής και των λίθινων τεχνέργων.
Οι εργασίες του Σεπτεμβρίου περιλάμβαναν δύο ερευνητικές γεωτρήσεις στο Μαύρο Ραχίδι, στην δυτικότερη από τις τρεις κοιλάδες της περιοχής του Ακρωτηρίου, με σκοπό την αναζήτηση του αρχαίο λιμανιού.
Η περιοχή, η οποία σήμερα είναι χέρσος, φαίνεται ότι στο παρελθόν αποτελούσε θαλάσσιο περιβάλλον, γεγονός που επιβεβαιώνεται τόσο από προηγούμενες τοπογραφικές μελέτες όσο και από ευρήματα θαλασσινής άμμου, η οποία έχει εντοπιστεί σε παλαιότερες γεωτρήσεις.
Στο εργαστήριο του Δημόκριτου, και υπό τη διεύθυνση του Δρος Γιάννη Μπασιάκου, θα πραγματοποιηθούν χρονολογήσεις καθώς και ορυκτολογικές, στρωματογραφικές και παλαιοκλιματικές αναλύσεις και ιδιαίτερη σημασία έχουν τα οργανικά υπολείμματα και τα θαλάσσια ευρήματα (όστρεα, κελύφη μαλακίων) που θα δώσουν πληροφορίες τόσο χρονολογικές όσο και περιβαλλοντικές.
Η δεύτερη γεώτρηση εκτελέστηκε σε απόσταση περίπου 130μ. από την σημερινή ακτογραμμή στην ίδια περιοχή.
Η έρευνα στοχεύει όχι μόνο στη χρονολόγηση και κατανόηση της γεωλογικής ακολουθίας από τη Μινωική έκρηξη έως τη σύγχρονη εποχή, αλλά και στην ανασύσταση του παλαιοπεριβάλλοντος και της παλαιοκλιματικής εξέλιξης της Θήρας.
Οι συνδυαστικές εργασίες αεροφωτογραφήσεων, ορθοφωτογραφήσεων, επί τόπου αποτυπώσεων και άλλων αναλογικών και ψηφιακών μέσων τεκμηρίωσης των λατομευμένων επιφανειών του νότιου και ανατολικού πρανούς του Κόκκινου Βουνού κατέστησαν εφικτό να αποδώσουν με λεπτομέρεια τα σημεία εξόρυξης του πυρομβρίτη, ενώ με ειδικό πρόγραμμα καταγράφηκαν και αποτυπώθηκαν οι φάλκες και λοιπές οδοντώσεις που διευκόλυναν και συστηματοποίησαν την εξορυκτική διαδικασία σε διαφορετικές, όπως προκύπτει από την έρευνα- περιόδους της αρχαιότητας.
Η ομάδα
Η Ερευνητική Ομάδα είναι:
- Διευθυντής: Ανδρέας Βλαχόπουλος, καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
- Γεωφυσικές διασκοπήσεις: ομ. καθ. Γρηγόρης Τσόκας, Διευθυντής Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Γεωφυσικής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
- Γεωμορφολογικές αναγνωρίσεις – γεωλογικές πυρηνοληψίες: Δρ. Ιωάννης Μπασιάκος, Γεωλόγος, Δρ. Χρονολόγος, Ομότιμος Ερευνητής Ινστιτούτου Νανοτεχνολογίας & Νανοεπιστήμης (ΙΝΝ) του ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος, Ερευνητικός Υπεύθυνος Έργου στο Εργαστήριο Αρχαιομετρίας του ΙΝΝ
- Αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις: Ιωάννης Μπίτης, αρχιτέκτων μηχανικός, Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή
- Τοπογραφικές αποτυπώσεις – ορθοφωτογραφήσεις – εφαρμογές GIS: Διονύσης Νιώτης, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο
- Δημιουργία-λειτουργία βάσης δεδομένων: Aνδριάνα Ξενάκη, University of Cambridge
- Τροφοδοσία-ενημέρωση βάσης δεδομένων: Μαριαλένα Χάλαρη, University of Cincinnati
- Μελέτη λίθινων ευρημάτων: Γιώργος Βαρσάνης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
- Πετρογραφία κεραμικής: καθ. Ιωάννης Ηλιόπουλος, Πανεπιστήμιο Πατρών
- Αρχαιομεταλλουργικές μελέτες: Δρ. Ιωάννης Μπασιάκος και Δρ. Ελένη Φιλιππάκη, ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος
- Συντήρηση ευρημάτων: Μαρίνα Παπαπέτρου, Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων
- Σχεδιαστής: Νίκος Σεπετζόγλου, Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών / Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο
- Φωτογράφος: Τάσος Πασιαλής, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
- Σχεδιασμός Ιστοσελίδας: Παναγιώτης Δούλος, Πανεπιστήμιο Πατρών
Η έρευνα στο Κόκκινο Βουνό εποπτεύεται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και την αρχαιολόγο Μάγια Ευσταθίου, και φιλοξενείται στις εγκαταστάσεις της Ανασκαφής Ακρωτηρίου.
Όλες οι πληροφορίες για την έρευνα στο Κόκκινο Βουνό του Ακρωτηρίου Θήρας στην ιστοσελίδα https://kokkino-vouno.project.uoi.gr/
ΦΙΛΗΜΩΝ ΚΑΡΑΜΗΤΣΟΣ
από την εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ»
