Δύο νέες μελέτες απεικονίζουν γλαφυρά την μακρά και γεμάτη κακουχίες ύπαρξη των στενών συγγενών μας
Στο διάστημα από 400.000 μέχρι και 45.000 χρόνια πριν, οι Νεάντερταλ κατείχαν το μεγαλύτερο μέρος της Ευρασίας, κυνηγώντας μεγάλα θηράματα, καλλιεργώντας φυτά, κατασκευάζοντας με δεξιοτεχνία λίθινα εργαλεία και φτιάχνοντας ρούχα από δέρματα ζώων. Ωστόσο, η ύπαρξή τους ήταν επισφαλής. Δύο νέες μελέτες δείχνουν ότι πολλοί Νεάντερταλ ζούσαν σε μικρές, απομακρυσμένες ομάδες, πιθανότατα υπέστησαν σημαντική ενδογαμία και απέφυγαν οριακά την εξαφάνιση πριν από περίπου 75.000 χρόνια.
Τα ευρήματα, που βασίζονται σε αρχαίο DNA το οποίο σε ορισμένες περιπτώσεις προέρχεται από θραύσματα οστών όχι μεγαλύτερα από μια τηγανητή πατάτα, αποκαλύπτουν πώς οι πρόοδοι στην ταυτοποίηση απολιθωμάτων και στη γονιδιωματική βοηθούν τους επιστήμονες να αφηγηθούν νέες ιστορίες για τους αρχαίους ξαδέλφους μας. «Βρίσκουμε μικρά κομμάτια σε πολλά μέρη», λέει η Hélène Rougier, παλαιοανθρωπολόγος στο California State University, η οποία συνυπέγραψε μία από τις νέες μελέτες, που δημοσιεύθηκαν πριν από λίγες μέρες στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences. «Και με τις μεθόδους που διαθέτουν πλέον οι γενετιστές, μπορούν πραγματικά να τα κάνουν να μιλήσουν.»
Με κάποιο τρόπο οι Νεάντερταλ κατάφεραν να επιβιώσουν στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρασίας για σχεδόν 400.000 χρόνια, περισσότερο από όσο βρίσκονται στη Γη οι σύγχρονοι άνθρωποι.
Η μία μελέτη παρουσιάζει γονιδιωματικό υλικό που προέρχονται από ένα θραύσμα οστού Νεάντερταλ μήκους μόλις 2,5 εκατοστών. Το μέλος αυτό βρέθηκε στο βάθος του σπηλαίου Ντενίσοβα, ενός θολωτού χώρου στην περιοχή Αλτάι της νότιας Σιβηρίας, όπου οι Νεάντερταλ και ένας άλλος εξαφανισμένος αρχαίος συγγενής τους, οι Ντενίσοβα, βρήκαν καταφύγιο από τις σκληρές καιρικές συνθήκες πριν από περισσότερα από 100.000 χρόνια.
Συγκρίνοντας αυτό το γονιδίωμα με δύο άλλα από την ίδια περιοχή και ένα πιο πρόσφατο δείγμα από μια σπηλιά στην Κροατία, η ομάδα διαπίστωσε ότι οι Νεάντερταλ συσσώρευσαν πολλές γενετικές διαφορές σχετικά γρήγορα. Το μοτίβο αυτό πιθανώς αντανακλά ενδογαμία σε μικρούς, απομακρυσμένους πληθυσμούς μόλις μερικών δεκάδων ατόμων, ειδικά στην ανατολή όπου οι πληθυσμοί των Νεάντερταλ βρισκόταν στα άκρα του βεληνεκούς τους, λένε οι ερευνητές. «Οι Νεάντερταλ ήταν πιο πιθανό να αναπαράγονται μεταξύ στενών συγγενών», λέει ο γενετιστής του Πανεπιστημίου του Yale, Diyendo Massilani, συν-συγγραφέας της μελέτης για τη σπηλιά Ντρνίσοβα. Ως αποτέλεσμα, οι ομάδες συσσώρευσαν γρήγορα διαφορετικά σύνολα μεταλλάξεων, προκαλώντας τη γενετική τους απόκλιση.
Οι επιβλαβείς μεταλλάξεις μπορούν να συσσωρευτούν μέσω της ενδογαμίας. Ωστόσο, με κάποιο τρόπο οι Νεάντερταλ κατάφεραν να επιβιώσουν στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρασίας για σχεδόν 400.000 χρόνια, περισσότερο από όσο βρίσκονται στη Γη οι σύγχρονοι άνθρωποι. Ίσως, υποθέτει ο Massilani, οι μεταλλάξεις δεν δημιουργούσαν πολλά προβλήματα, εφόσον το περιβάλλον παρέμενε σταθερό. «Αν ένας πληθυσμός ή μια οικογένεια είναι καλά προσαρμοσμένοι στο περιβάλλον και το περιβάλλον παραμένει σταθερό, ίσως δεν είναι απαραίτητο να αλλάξουν τόσο πολύ για να επιβιώσουν», λέει.
Η δεύτερη μελέτη υποστηρίζει αυτή την υπόθεση. Με την ελπίδα να εξετάσουν την τύχη του πληθυσμού των Νεάντερταλ στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια των τελευταίων 130.000 ετών, οι ερευνητές συνέδεσαν την κατανομή των Νεάντερταλ σε όλη την Ευρώπη με γενετικές πληροφορίες από το μιτοχονδριακό DNA —ένα μικρότερο υποσύνολο γενετικού υλικού που μεταδίδεται από τις μητέρες στα παιδιά τους— δεκάδων ατόμων. Η ομάδα διαπίστωσε ότι οι τοποθεσίες των Νεάντερταλ και τα σκελετικά υπολείμματα ήταν ευρέως κατανεμημένα σε ολόκληρη την ήπειρο, και τα γονιδιώματά τους σχετικά ποικιλόμορφα, μέχρι περίπου 75.000 χρόνια πριν. Στη συνέχεια, καθώς μια εποχή παγετώνων έπληξε την ήπειρο μεταξύ 75.000 και 65.000 ετών πριν, «βλέπουμε τον αριθμό των τοποθεσιών να μειώνεται», λέει ο Rougier, ο οποίος είναι συν-συγγραφέας της μελέτης. Αρχαιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι ορισμένοι Νεάντερταλ βρήκαν καταφύγιο στη νοτιοδυτική Ευρώπη, βρίσκοντας στέγη μέσα σε σπηλιές στις κοιλάδες της νότιας Γαλλίας, ενώ εγκατέλειψαν ή εξαφανίστηκαν στο υπόλοιπο της ηπείρου.
Όταν έλιωσαν οι πάγοι, οι Νεάντερταλ που επέζησαν εξαπλώθηκαν και πάλι, κυνηγώντας μεγάλα θηράματα από την Ισπανία μέχρι τα βουνά του Καυκάσου. Ωστόσο, «όλη η γενετική ποικιλομορφία που παρατηρούσαμε στο μιτοχονδριακό DNA πριν από 60.000 χρόνια εξαφανίζεται, και επιζεί μόνο μία γενεαλογική γραμμή», εξηγεί ο παλαιογενετιστής του Πανεπιστημίου του Τύμπινγκεν, Cosimo Posth, ο οποίος είναι επίσης συντάκτης της μελέτης. Ωστόσο, ακόμη και καθώς επεκτάθηκαν ξανά σε όλη την Ευρασία, τα γενετικά δεδομένα δείχνουν ότι ο αριθμός των αναπαραγωγικών ατόμων — αυτό που οι γενετιστές αποκαλούν «αποτελεσματικό μέγεθος πληθυσμού» — παρέμεινε μικρός για χιλιετίες. «Ίσως οι διαθέσιμοι πόροι να μην είναι αρκετοί για να συντηρήσουν μεγάλες ομάδες», εικάζει ο Posth.
Περίπου 45.000 χρόνια πριν, οι απότομες διακυμάνσεις στις κλιματολογικές συνθήκες συνέπεσαν με την άφιξη των ανατομικά σύγχρονων ανθρώπων στην Ευρώπη. Αυτά τα δύο γεγονότα ενδέχεται να αποδείχθηκαν καταστροφικά για αυτούς τους ευάλωτους, «ενδογαμικούς» επιζώντες, αναφέρει η Qiaomei Fu, γενετίστρια στο Ινστιτούτο Παλαιοντολογίας Σπονδυλωτών και Παλαιοανθρωπολογίας της Κινεζικής Ακαδημίας Επιστημών, η οποία δεν συμμετείχε σε καμία από τις δύο μελέτες. «Όταν το περιβάλλον αλλάζει, δεν είναι εύκολο για αυτούς να προσαρμοστούν.» Μέσα σε 3.000 χρόνια, τα γενετικά δεδομένα δείχνουν ότι ο πραγματικός πληθυσμός των Νεάντερταλ μειώθηκε ξανά κατακόρυφα, φτάνοντας στο χαμηλότερο σημείο του πριν από περίπου 42.000 χρόνια, προτού εξαφανιστεί εντελώς. «Είναι αρκετά εντυπωσιακό να βλέπεις πόσο γρήγορα μειώνονται», λέει ο παλαιοανθρωπολόγος του Πανεπιστημίου του Τορόντο Bence Viola, ο οποίος δεν συμμετείχε σε καμία από τις δύο μελέτες. «Το κλίμα θα μπορούσε να τους είχε αποδυναμώσει, και στη συνέχεια εμφανίστηκαν οι σύγχρονοι άνθρωποι, οι οποίοι αποτελούσαν έναν τόσο μεγαλύτερο πληθυσμό, ώστε οι Νεάντερταλ σταδιακά να καταπονηθούν και να διαλυθούν».
Η ιστορία των Νεάντερταλ μπορεί να ρίξει φως και στη δική μας ιστορία. Συγκρίνοντας την τύχη των στενών συγγενών μας με εκείνη των σύγχρονων ανθρώπων που ζούσαν στην ίδια περιοχή, οι ερευνητές διαθέτουν κάτι που ισοδυναμεί με ένα φυσικό πείραμα, το οποίο μπορεί να υποδείξει ποιοι παράγοντες επέτρεψαν στο είδος μας να επικρατήσει, ενώ οι αρχαίοι συγγενείς μας εξαφανίστηκαν. «Μια κριτική που ασκείται στην εξελικτική θεωρία είναι ότι δεν μπορείς να επαναλάβεις το ίδιο πείραμα», λέει ο Hugo Zeberg, γενετιστής στο Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Max Planck. «Αλλά με περισσότερες πληροφορίες για το πώς οι Νεάντερταλ και οι Ντενίσοβα εξαπλώθηκαν στην Ευρώπη και την Ασία, είναι σχεδόν σαν να μπορούμε να επαναλάβουμε το πείραμα τρεις φορές και να καταλάβουμε γιατί οι σύγχρονοι άνθρωποι ήταν τόσο διαφορετικοί από τους προηγούμενους».
