Η εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» παρουσιάζει φωτογραφίες και βιογραφικά τεσσάρων εκ των 17 εκτελεσθέντων με καταγωγή από την Ήπειρο, από το αρχείο του ιστορικού ερευνητή Αλ. Ράπτη
Του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ
Ζωηρό και έκδηλο είναι το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης για τα συγκλονιστικά ντοκουμέντα που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων πατριωτών την Πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή από τους Γερμανούς ναζί. Ήδη στην «Ε» φιλοξενήσαμε σε ρεπορτάζ στο φύλλο της Τρίτης τη συνέντευξη του Αλ. Ράπτη, ιστορικού ερευνητή από τα Ιωάννινα, που έχει φέρει στο φως της δημοσιότητας μοναδικά ντοκουμέντα από άλλα συγκλονιστικά γεγονότα της Κατοχής, με αποκορύφωμα την ημέρα του εκτοπισμού των μελών της Κοινότητας των Γιαννιωτοεβραίων τον Μάρτιο του 1944. Αντικείμενο της συζήτησής μας ήταν και το ενδεχόμενο να υπάρξουν αποδεικτικά στοιχεία ή και ταυτοποίηση ακόμη μεταξύ των 200 εκτελεσθέντων, κάποιων τουλάχιστον εκ των 17 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν και οι οποίοι είχαν καταγωγή από την Ήπειρο.
Ο Αλ. Ράπτης που διαθέτει ένα σπάνιο αρχείο από τα γεγονότα της Κατοχής και όχι μόνο, αναζήτησε άμεσα το υλικό που έχει στη διάθεσή του επιχειρώντας να εντοπίσει στοιχεία ή και φωτογραφικό υλικό από τους 17 Ηπειρώτες που συγκαταλέγονται στη λίστα των 200, τα ονόματα των οποίων αναφέρονται σε αναλυτικές καταγραφές (Πηγές: Κουβάς 2003, Φλούντζης 2001, Σαραντάκος Ν.).
Η αναζήτηση αυτή έφερε στο προσκήνιο τα βιογραφικά στοιχεία και τις φωτογραφίες τεσσάρων εκ των 17 εκτελεσθέντων από την Ήπειρο, τα οποία μας παραχώρησε ευγενικά ο κ. Ράπτης και τα δημοσιεύουμε στο σημερινό φύλλο. Υπάρχει ακόμη υλικό και από άλλα τέσσερα άτομα, τρία με καταγωγή από τη Ζίτσα και ένα από το Γραμμένο, υπάρχουν μόνον όμως τα βιογραφικά τους στοιχεία και αναζητούνται οι φωτογραφίες τους.
Δημοσιεύουμε αυτούσιο το υλικό που μας παραχώρησε ο κ. Ράπτης, τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά για την ανταπόκρισή του και τη σημαντική βοήθεια που προσφέρει στην ιστορική αποτύπωση γεγονότων που «τραυμάτισαν» την Ελλάδα του περασμένου αιώνα.
Γράφει ο Αλ. Ράπτης, ιστορικός ερευνητής
Χαϊδάρι: Γερμανικό στρατόπεδο συγκέντρωσης και μεταγωγής κρατουμένων. Άρχισε να λειτουργεί στις 3 Σεπτεμβρίου 1943 και σταμάτησε στις 27 Σεπτεμβρίου 1944, όταν ο γερμανικός στρατός της Βέρμαχτ, αποχώρησε από την Ελλάδα, στις 18 Οκτωβρίου 1944.
Στους 200 εκτελεσθέντες Έλληνες κομμουνιστές, οι 17, είχαν καταγωγή από την Ήπειρο.
Κάποιοι από αυτούς είχαν γεννηθεί στην Ήπειρο, αλλά είχαν μετοικήσει στην Αθήνα στην Θεσσαλονίκη ή και σε πόλεις της Μακεδονίας, για βιοποριστικούς λόγους.
Άλλοι (από αυτούς τους Ηπειρώτες) συνέχιζαν να παραμένουν στους τόπους καταγωγής τους.
Και στις δύο ανωτέρω περιπτώσεις όλοι αυτοί οι συμπατριώτες μας, στην διάρκεια του Μεσοπολέμου άλλα και πιο πριν από την δεκαετία του ΄20 ήταν μέλη, ή στελέχη του παράνομου τότε, Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος και είχαν υποστεί πολιτικές διώξεις και φυλακίσεις κατά την διάρκεια του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά.
Στην διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου 1940 – 1941, ήταν ακόμη φυλακισμένοι στις φυλακές της Θεσσαλονίκης, του Ναυπλίου, (πιθανότατα και στον Ακραίο, πρώην στρατόπεδο Βελισαρίου, στα Ιωάννινα), ενώ κάποιοι από αυτούς ήταν εξόριστοι στα νησιά του Αιγαίου.
Στην διάρκεια των πρώτων χρόνων της Κατοχής (1941 – 1942), παρέμειναν ακόμη φυλακισμένοι αυτή την φορά κάτω από τον έλεγχο της ιταλικής Καραμπινιερίας (χωροφυλακή).
Ωστόσο, η ιταλική στρατιωτική διοίκηση φοβούμενοι μαζικές αποδράσεις (είχαν επιχειρηθεί κάποιες, από τους Έλληνες κομμουνιστές), αποφάσισε την μεταγωγή όλων αυτών των πολιτικών κρατουμένων, φυλακίζοντάς τους στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου.
Με την συνθηκολόγηση της Ιταλίας, με τους Συμμάχους και την πτώση του ιταλικού φασιστικού καθεστώτος, τον έλεγχο του στρατοπέδου αναλαμβάνει η γερμανική στρατιωτική διοίκηση Αθηνών, αναθέτοντας στα Ες – Ες την φύλαξη και «διαχείριση» των κρατουμένων του στρατοπέδου.
Το στρατόπεδο Χαϊδαρίου λειτούργησε σαν «ανθρώπινη δεξαμενή», που τροφοδοτούσε συνεχώς την μισητή ναζιστική βαρβαρότητα με εκτελέσεις και βασανιστήρια προκειμένου να κάμψουν το φρόνημα και την αντίσταση του ελληνικού λαού.
Η εκτέλεση του γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ και τριών αξιωματικών που τον συνόδευαν από αντάρτες του ΕΛΑΣ, στους Μολάους Λακωνίας, στις 27 Απριλίου 1944, αποτέλεσε την θρυαλλίδα που οδήγησε στην εκτέλεση των 200 της Καισαριανής, κατόπιν εντολής της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης Αθηνών και των Ες – Ες.
Τα πρόσωπα προς ταυτοποίηση
Κοσμάς Δημήτρης
Ο Κοσμάς Δημήτρης, γεννήθηκε στο Μιχαλίτσι Ιωαννίνων το 1913 και όταν εκτελέστηκε στην Καισαριανή, ήταν 31 χρονών.
Ο πατέρας του ήταν χτίστης, που αγωνιζόταν καθημερινά στο μεροκάματο, για να ζήσει την οικογένειά του.
Ο Κοσμάς Δημήτρης, ήταν ένα ταπεινό, σεμνό και πάντα γελαστό παιδί και αφού τελείωσε το Δημοτικό και το Σχολαρχείο, εισήχθη το έτος 1926, στο Πεντατάξιο Διδασκαλείο Ιωαννίνων (δάσκαλος).
Στο Πεντατάξιο Διδασκαλείο Ιωαννίνων, σε ηλικία 13 χρονών, ανακάλυψε την θεωρία του μαρξισμού – λενινισμού και λίγο αργότερα, έγινε μέλος της Οργάνωσης Κομμουνιστικής Νεολαίας (ΟΚΝΕ) και αργότερα στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ).
Όταν έλαβε το δίπλωμά του (ως δάσκαλος), διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε περίπτωση να διορισθεί ούτε και μετά από 10 χρόνια, γιατί η Ασφάλεια (Ελληνική Χωροφυλακή), δεν θα επέτρεπε να γίνει ο διορισμός του.
Έτσι λοιπόν αποφάσισε να τελειώσει και το Γυμνάσιο (Λύκειο) και να δώσει εξετάσεις στη Νομική Σχολή Αθηνών.
Το 1935, έπειτα από επιτυχείς εξετάσεις, γράφτηκε στην 6η τάξη του Γυμνασίου Αρρένων, στη Ζωσιμαία Σχολή.
Στη Ζωσιμαία Σχολή διαπίστωσε ότι τους συμμαθητές του τους απασχολούσαν σοβαρά μαθητικά ζητήματα εκπαίδευσης, έτσι λοιπόν σε συνεννόηση με την Αχτιδική Επιτροπή Γιαννίνων, της ΟΚΝΕ, αποφασίστηκε τον Μάρτιο του 1936, να οργανωθεί απεργία, που διήρκεσε 7 ημέρες.
Έξι ημέρες μετά την δικτατορία της 4ης Αυγούστου, του Ιωάννη Μεταξά, στις 10 Αυγούστου 1936, τον συνέλαβε η Ασφάλεια (Χωροφυλακή) και αφού τον βασάνισαν απάνθρωπα οδηγήθηκε στις φυλακές.
Το φθινόπωρο του 1936, εξορίσθηκε στο νησί της Ανάφης και τον Ιούνιο του 1937, μεταφέρθηκε στις στρατιωτικές φυλακές της Ακροναυπλίας (Ναύπλιο), που είχαν μετονομασθεί σε «Στρατόπεδο Κράτησης Κομμουνιστών».
Το 1942, ο Κοσμάς Δημήτρης, μαζί με άλλους Ακροναυπλιώτες κομμουνιστές, μεταφέρθηκαν από την ιταλική Καραμπινιερία (χωροφυλακή), αρχικά στο στρατόπεδο κράτησης στην Λάρισα και στην συνέχεια, αμέσως μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.
Μέκαλης Παναγιώτης
Ο Μέκαλης Παναγιώτης, ήταν από τα Ιωάννινα.
Συνελήφθη στα Ιωάννινα το 1941, στην διάρκεια της Κατοχής, από την ιταλική Καραμπινιερία (χωροφυλακή), μετά από υπόδειξη της Ασφάλειας (Ελληνική χωροφυλακή).
Τσίρκας Κώστας
Ο Κώστας Τσίρκας γεννήθηκε το 1906 στα Πράμαντα Ιωαννίνων και όταν εκτελέστηκε στην Καισαριανή, ήταν 38 χρονών.
Το 1930 όντας δάσκαλος, μετατέθηκε στη Θεσσαλονίκη και οργανώθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ).
Την περίοδο της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, ανέπτυξε ιδιαίτερη συνδικαλιστική δράση.
Ήταν πρόεδρος του συλλόγου δασκάλων «Αναγέννησις», συντάκτης της ομώνυμης εφημερίδας και συμμετείχε στο Αντιδικτατορικό Μέτωπο Μακεδονίας.
Στις 6 Μαΐου 1938 τον συνέλαβαν χωροφύλακες της Ειδικής Ασφάλειας και λίγες ημέρες μετά οδηγήθηκε στις στρατιωτικές φυλακές της Ακροναυπλίας (Ναύπλιο).
Τον Μάιο του 1941, αμέσως μετά την κατάληψη της χώρας από τους Γερμανούς, οι κρατούμενοι της Ακροναυπλίας με εντολή του Υφυπουργού Δημόσιας Ασφάλειας Κων/νου Μανιαδάκη, που υλοποιήθηκε από τον διοικητή της Διεύθυνσης Χωροφυλακής Πελοποννήσου και τον Νομάρχη Αργολιδοκορινθίας, παραδόθηκαν από την ελληνική χωροφυλακή, στην ιταλική Καραμπινιερία (χωροφυλακή).
Τον Σεπτέμβριο του 1942 ο Τσίρκας μεταφέρθηκε με άλλους κομμουνιστές κρατούμενους, στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Λάρισα και στις 3 Σεπτεμβρίου 1943 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου.
Σταμούλης Βασίλης
Ο Σταμούλης Βασίλης, γεννήθηκε στη Ζίτσα Ιωαννίνων το 1912 και όταν εκτελέστηκε στην Καισαριανή, ήταν 32 χρονών.
Τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο, το Σχολαρχείο.
Το 1928, σε ηλικία 16 χρονών, έφυγε για την Αθήνα προκειμένου να μάθει την τέχνη του τυπογράφου.
Το 1930, επέστρεψε στα Ιωάννινα και εργάσθηκε ως τυπογράφος στην τοπική εφημερίδα της πόλης, «Ηπειρωτικός Αγών».
Σημαντικό ρόλο, στον ιδεολογικό του προσανατολισμό και στις αρχές της θεωρίας του μαρξισμού – λενινισμού, έπαιξε ο αδελφός του, Τάκης Σταμούλης.
Ο Τάκης Σταμούλης ήταν στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος (ΚΚΕ) και το 1927, (στην διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας), είχε βασανισθεί απάνθρωπα, στο στρατόπεδο του ελληνικού στρατού, στο Καλπάκι.
Το 1932, ήταν υποψήφιος βουλευτής του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος (ΚΚΕ).
Το 1933, ο Σταμούλης Βασίλης, αφού απολύθηκε από στρατιώτης, πήγε για δεύτερη φορά στην Αθήνα, όντας στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος (ΚΚΕ).
Ανέπτυξε εξαιρετική κομματική δράση και λίγο αργότερα συνελήφθη από Ασφάλεια Αθηνών (Χωροφυλακή) και εξορίσθηκε στην Φολέγανδρο.
Το 1934, αφέθηκε ελεύθερος, επέστρεψε στην Αθήνα και εργάσθηκε στην εφημερίδα «Ριζοσπάστης», του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος (ΚΚΕ) μέχρι το 1936, οπότε κηρύχθηκε και η δικτατορία της 4ης Αυγούστου, του Ιωάννη Μεταξά.
Στα τέλη του 1936 συνελήφθη για δεύτερη φορά από τις αρχές Ασφαλείας, (Χωροφυλακή) και φυλακίσθηκε στις στρατιωτικές φυλακές της Ακροναυπλίας (Ναύπλιο).
Στην διάρκεια της Κατοχής, μεταφέρθηκε, με άλλους κομμουνιστές κρατούμενους, στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου.
Οι 17 εκτελεσθέντες με καταγωγή από την Ήπειρο
Τα ονόματα των 17 με καταγωγή από την Ήπειρο που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 είναι τα εξής:
- Τάκης Ζάγκας (Άρτα), μέλος του ΚΚΕ και της ΟΚΝΕ,
- Λάμπρος Καράγιωργος (Θεοδώριανα), στέλεχος του ΚΚΕ.
- Κώστας Τσίρκας (Πράμαντα), στέλεχος του ΚΚΕ, συνδικαλιστής.
- Δημήτρης Κοσμάς (Μιχαλίτσι), στέλεχος του ΚΚΕ
- Πάνος Μέκαλης (Γιάννενα), μέλος του ΚΚΕ.
- Ηρακλής Μήτσης (Κάτω Ραβένια), εργάτης, διευθυντής της αρχειομαρξιστικής εφημερίδας «Πάλη των Τάξεων»
- Γιώργος Ροζάνης (Ζίτσα), μέλος του ΕΑΜ
- Γιάννης Ροζάνης (Ζίτσα), Επονίτης, γιος του προηγούμενου.
- Βασίλης Σταμούλης (Ζίτσα), τυπογράφος, μέλος του ΚΚΕ
- Αλέξανδρος Τσίκας (Γραμμένο), τσαγκάρης, στέλεχος του ΚΚΕ.
- Χρήστος Βλαχάκης, εργάτης.
- Γιώργος Γκάλγκος (Ζίτσα)
- Κώστας Δήμος (Ιωάννινα), εργάτης
- Νίκος Μανέκας (Ζαγόρι), μέλος της ΟΚΝΕ και του ΚΚΕ,
- Βασίλης Οικονόμου (Μεσοβούνι), τσαγκάρης
- Κώστας Σακκάς (Ιωάννινα), στέλεχος του ΚΚΕ, κουρέας
- Σταύρος Κάππος (Πρέβεζα)
Πηγές: (Κουβάς 2003, Φλούντζης 2001, Σαραντάκος Ν.).
