Κληρονομιές: Τι αλλάζει σε χρέη, νόμιμη μοίρα και δικαιώματα συζύγων

Σημαντικές αλλαγές στο κληρονομικό δίκαιο τίθενται σε εφαρμογή από την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου, με τον νόμο 5303/2026 να μεταβάλλει το ισχύον πλαίσιο για τα χρέη των αποβιωσάντων, τη νόμιμη μοίρα, τα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου, αλλά και τις συμφωνίες που μπορούν να συνάπτονται πριν από τον θάνατο.

Η 16η Σεπτεμβρίου αποτελεί την ημερομηνία-ορόσημο για την εφαρμογή των περισσότερων νέων διατάξεων, οι οποίες αφορούν κληρονομικές σχέσεις προσώπων που θα αποβιώσουν από την ημερομηνία αυτή και μετά. Για θανάτους που έχουν σημειωθεί νωρίτερα, κατά κανόνα εξακολουθεί να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς, με ορισμένες εξαιρέσεις που αφορούν τη διανομή της κληρονομίας, τα κληρονομητήρια και τις αδημοσίευτες ιδιόγραφες διαθήκες.

Περιορίζεται η ευθύνη για τα χρέη του αποβιώσαντος

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά τους κληρονόμους που μαζί με την περιουσία του αποβιώσαντος καλούνται να αντιμετωπίσουν δάνεια, φορολογικές οφειλές και άλλες υποχρεώσεις.

Με το νέο πλαίσιο, ο κληρονόμος δεν επιβαρύνεται αυτομάτως με προσωπική ευθύνη για τα χρέη της κληρονομίας. Οι δανειστές θα μπορούν καταρχήν να ικανοποιηθούν μέχρι το ύψος της αξίας της κληρονομιαίας περιουσίας, χωρίς να στρέφονται κατά των προσωπικών περιουσιακών στοιχείων του κληρονόμου.

Η προστασία αυτή, ωστόσο, προϋποθέτει την τήρηση συγκεκριμένων κανόνων. Ο περιορισμός της ευθύνης μπορεί να χαθεί εάν ο κληρονόμος διαχειριστεί την κληρονομία χωρίς να τηρήσει τις προβλεπόμενες διαδικασίες ή προχωρήσει σε απαγορευμένη διάθεση περιουσιακών στοιχείων.

Παράλληλα, προβλέπεται η δυνατότητα δικαστικής εκκαθάρισης, ώστε η κληρονομιαία περιουσία και οι υποχρεώσεις που τη βαρύνουν να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστή οικονομική ενότητα.

Μεγαλύτερο μερίδιο για τον επιζώντα σύζυγο

Αλλαγές επέρχονται και στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, δηλαδή στην περίπτωση που δεν υπάρχει διαθήκη.

Όταν ο επιζών σύζυγος κληρονομεί μαζί με ένα παιδί, το μερίδιό του αυξάνεται στο ένα τρίτο, από το ένα τέταρτο που προβλεπόταν μέχρι σήμερα. Όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό του παραμένει στο ένα τέταρτο.

Επιπλέον, ο επιζών σύζυγος αποκτά δικαίωμα να χρησιμοποιεί αποκλειστικά και χωρίς καταβολή ανταλλάγματος την κύρια κατοικία του ζευγαριού για έναν χρόνο μετά τον θάνατο.

Προβλέπεται ακόμη προστασία, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, για πρόσωπα που συζούσαν με τον αποβιώσαντα χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Στην περίπτωση αυτή μπορεί να αναγνωριστεί δικαίωμα χρήσης της κοινής κατοικίας για ένα έτος, ενώ η κληρονομική διαδοχή ολόκληρης της περιουσίας είναι δυνατή μόνο εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος ή συγγενής που προηγείται και το δικαίωμα αναγνωριστεί δικαστικά.

Χρηματική αξίωση από την κληρονομία μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να αποκτήσει και πρόσωπο που παρείχε στον αποβιώσαντα ουσιαστική και χωρίς αμοιβή φροντίδα για τουλάχιστον έξι μήνες κατά την τελευταία τριετία της ζωής του.

Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση

Σημαντική αλλαγή αφορά και τη νόμιμη μοίρα, την οποία δικαιούνται τα παιδιά, οι γονείς και ο επιζών σύζυγος.

Με το νέο καθεστώς, ο δικαιούχος δεν αποκτά αυτομάτως ποσοστό συγκυριότητας στα ακίνητα ή στα υπόλοιπα περιουσιακά στοιχεία του αποβιώσαντος. Αντί για εμπράγματο δικαίωμα, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική απαίτηση απέναντι στον κληρονόμο.

Το ποσό αντιστοιχεί στο μισό της μερίδας που θα λάμβανε ο δικαιούχος εάν δεν υπήρχε διαθήκη. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζονται οι περιπτώσεις αναγκαστικής συγκυριότητας μεταξύ των κληρονόμων, ενώ μεγαλύτερη σημασία αποκτά ο ακριβής προσδιορισμός της αξίας της κληρονομιαίας περιουσίας και η δυνατότητα καταβολής της σχετικής αποζημίωσης.

Κληρονομικές συμφωνίες πριν από τον θάνατο

Για πρώτη φορά δίνεται η δυνατότητα σύναψης κληρονομικών συμβάσεων αιτία θανάτου.

Μέσω συμβολαιογραφικής πράξης, ο διαθέτης μπορεί να συμφωνήσει εκ των προτέρων ποιος θα κληρονομήσει την περιουσία του ή ποιο συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο θα περιέλθει σε συγκεκριμένο πρόσωπο.

Σε αντίθεση με μια απλή διαθήκη, οι βασικοί όροι μιας τέτοιας συμφωνίας δεν μπορούν να ανακληθούν μονομερώς. Η νέα δυνατότητα αναμένεται να έχει ιδιαίτερη σημασία για οικογενειακές επιχειρήσεις και ακίνητη περιουσία, καθώς επιτρέπει τον προγραμματισμό της διαδοχής και μπορεί να περιορίσει μελλοντικές οικογενειακές αντιδικίες.

Παράλληλα, επιτρέπεται η προκαταβολική παραίτηση από ολόκληρη την κληρονομία, από μέρος αυτής ή αποκλειστικά από τη νόμιμη μοίρα. Η παραίτηση μπορεί να πραγματοποιηθεί είτε με αντάλλαγμα είτε χωρίς αυτό, ενώ απαιτείται η αυτοπρόσωπη παρουσία των ενδιαφερομένων ενώπιον συμβολαιογράφου.

Αναμονή σε υποθέσεις διαθηκών

Η έναρξη εφαρμογής των νέων διατάξεων συμπίπτει, ωστόσο, με πρακτικό ζήτημα που αφορά τη δημοσίευση διαθηκών.

Ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος Εφετείων Αθηνών, Πειραιώς, Αιγαίου και Δωδεκανήσου έχει παρατείνει έως τις 30 Σεπτεμβρίου την αποχή των μελών του από τη δημοσίευση όλων των διαθηκών.

Ως αποτέλεσμα, παρά την έναρξη ισχύος του νέου κληρονομικού πλαισίου και την ενεργοποίηση της διαδικασίας πιστοποίησης συμβολαιογράφων για την κήρυξη ιδιόγραφων διαθηκών ως κυρίων, ορισμένες υποθέσεις στις συγκεκριμένες περιοχές ενδέχεται να παραμείνουν προσωρινά σε εκκρεμότητα.