Νέο Κληρονομικό Δίκαιο: Τι αλλάζει σε χρέη, νόμιμη μοίρα και ακίνητα

Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο μεταβιβάζεται και διανέμεται η περιουσία μετά τον θάνατο φέρνει το νέο Κληρονομικό Δίκαιο, με βασικές παρεμβάσεις στη νόμιμη μοίρα, τη διαχείριση των ακινήτων και την ευθύνη των κληρονόμων για τις οφειλές του θανόντος.

Ο Ν. 5303/2026 αντικαθιστά το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα και αφορά κατά κύριο λόγο κληρονομικές σχέσεις προσώπων που απεβίωσαν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και έπειτα. Για θανάτους που έχουν προηγηθεί, εξακολουθεί να εφαρμόζεται κατά βάση το προηγούμενο καθεστώς, με τις εξαιρέσεις που προβλέπονται από τις μεταβατικές διατάξεις.

Μία από τις μεταβατικές ρυθμίσεις αφορά τις νέες συμφωνίες διανομής, οι οποίες, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μπορούν να εφαρμοστούν και σε παλαιότερες κληρονομιές, εφόσον δεν έχει προηγηθεί άσκηση αγωγής διανομής.

Προστασία του κληρονόμου από τα χρέη

Με το νέο καθεστώς αλλάζει η αντιμετώπιση των χρεών που συνδέονται με την κληρονομιά. Ο κληρονόμος δεν ευθύνεται, ως γενικό κανόνα, με την προσωπική του περιουσία για άγνωστες οφειλές του θανόντος.

Έτσι, στην περίπτωση που κάποιος κληρονομήσει ένα ακίνητο αξίας 150.000 ευρώ και στη συνέχεια αποκαλυφθούν τραπεζικές ή φορολογικές οφειλές συνολικού ύψους 220.000 ευρώ, οι πιστωτές μπορούν να στραφούν κατά της κληρονομικής περιουσίας. Το ακίνητο μπορεί να εκποιηθεί για την εξόφληση των χρεών, όμως ο κληρονόμος δεν υποχρεώνεται να καλύψει από τη δική του περιουσία το υπόλοιπο ποσό των 70.000 ευρώ, εφόσον δεν ισχύει κάποια από τις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος.

Η προστασία αυτή, ωστόσο, δεν είναι απεριόριστη. Μπορεί να χαθεί εάν ο κληρονόμος επιλέξει να διαχειρίζεται και να διαθέτει ελεύθερα την κληρονομιά ή εάν προχωρήσει σε πώληση ή μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων κατά παράβαση των προβλεπόμενων κανόνων.

Προσωπική ευθύνη μπορεί επίσης να προκύψει σε περίπτωση υπαίτιας μείωσης της αξίας της κληρονομιάς ή μη τήρησης της προβλεπόμενης σειράς ικανοποίησης πιστωτών και άλλων δικαιούχων.

Η νόμιμη μοίρα γίνεται χρηματική απαίτηση

Σημαντική μεταβολή προβλέπεται και για τη νόμιμη μοίρα. Ο δικαιούχος δεν αποκτά πλέον κατ’ ανάγκη ποσοστό συγκυριότητας σε ένα ακίνητο, αλλά χρηματική απαίτηση που αντιστοιχεί στο ήμισυ της αξίας της μερίδας που θα λάμβανε χωρίς διαθήκη.

Για παράδειγμα, εάν ένας γονέας με δύο παιδιά αφήσει με διαθήκη ένα σπίτι αξίας 240.000 ευρώ αποκλειστικά στο ένα παιδί και δεν υπάρχει επιζών σύζυγος, χρέη, προηγούμενες παροχές ή άλλα δεδομένα που επηρεάζουν τον υπολογισμό, κάθε παιδί θα δικαιούνταν εξ αδιαθέτου το 50% της περιουσίας.

Η νόμιμη μοίρα του παιδιού που δεν περιλαμβάνεται στη διαθήκη αντιστοιχεί στο μισό της μερίδας αυτής, δηλαδή στο 25% ή σε 60.000 ευρώ.

Με αυτόν τον τρόπο, το ένα παιδί μπορεί να διατηρήσει στην κατοχή του ολόκληρο το ακίνητο, καταβάλλοντας στον αδελφό του το ποσό που του αναλογεί. Εάν δεν υπάρχει διαθέσιμο το απαιτούμενο ποσό, μπορούν να αναζητηθούν άλλες λύσεις, όπως συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών, χρηματοδότηση ή αξιοποίηση άλλου περιουσιακού στοιχείου.

Σε περίπτωση που δεν επιτευχθεί συμφωνία, η διαφορά μπορεί να οδηγηθεί ενώπιον της Δικαιοσύνης. Το δικαστήριο μπορεί, εφόσον το επιβάλλουν οι περιστάσεις, να προβλέψει αντί χρηματικής καταβολής την απόδοση ποσοστού ή συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου της κληρονομιάς.

Κληρονομική σύμβαση πριν από τον θάνατο

Το νέο πλαίσιο εισάγει και τον θεσμό της κληρονομικής σύμβασης, μέσω της οποίας ο ιδιοκτήτης μπορεί όσο βρίσκεται εν ζωή να ρυθμίσει δεσμευτικά τον τρόπο με τον οποίο θα διαδεχθούν την περιουσία του.

Η σύμβαση γίνεται ενώπιον συμβολαιογράφου, με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων. Μέσω αυτής μπορεί να οριστεί κληρονόμος ή να προβλεφθεί ποιος θα αποκτήσει συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο μετά τον θάνατο.

Για παράδειγμα, ένας γονέας που διαθέτει κατοικία αξίας 250.000 ευρώ και οικογενειακή επιχείρηση αξίας 300.000 ευρώ μπορεί να οργανώσει τη διαδοχή έτσι ώστε το παιδί που εργάζεται στην επιχείρηση να αναλάβει αυτήν και το άλλο να λάβει το σπίτι, προβλέποντας παράλληλα τον τρόπο κάλυψης της διαφοράς των 50.000 ευρώ.

Η δυνατότητα αυτή αφορά, μεταξύ άλλων, οικογενειακές επιχειρήσεις, περιουσίες με περισσότερα ακίνητα και οικογένειες στις οποίες υπάρχουν παιδιά από διαφορετικούς γάμους.

Συμφωνία των κληρονόμων για την κατανομή

Μετά τον θάνατο, οι συγκληρονόμοι μπορούν επίσης να συνάψουν σύμβαση διανομής, μέσω της οποίας συμφωνούν τον τρόπο κατανομής της περιουσίας. Η ίδια πράξη μπορεί να λειτουργήσει ταυτόχρονα και ως αποδοχή της κληρονομιάς.

Έτσι, δύο αδέλφια που κληρονομούν ένα σπίτι, ένα οικόπεδο και καταθέσεις μπορούν να συμφωνήσουν ο ένας να κρατήσει την κατοικία και ο άλλος το οικόπεδο, χρησιμοποιώντας τις καταθέσεις για να εξισορροπήσουν τη διαφορά στην αξία των περιουσιακών στοιχείων.

Η ΠΟΜΙΔΑ χαρακτηρίζει τη συγκεκριμένη ρύθμιση «ιστορική τομή», καθώς εκτιμά ότι μπορεί να περιορίσει τις πολλαπλές δηλώσεις, συμβολαιογραφικές πράξεις και μεταγραφές που απαιτούνταν μέχρι σήμερα.

Για τα ακίνητα, η σύμβαση πρέπει να έχει συμβολαιογραφικό τύπο και, σύμφωνα με την Ομοσπονδία, να συμμετέχουν όλοι οι εξ αδιαθέτου συγκληρονόμοι.

Τι αλλάζει στις διαθήκες και για τον επιζώντα σύζυγο

Οι ιδιόγραφες διαθήκες εξακολουθούν να ισχύουν, ενώ τροποποιούνται επιμέρους κανόνες που αφορούν την κατάθεσή τους, τη δημοσίευση και την παραγωγή των έννομων αποτελεσμάτων τους.

Παράλληλα, προβλέπονται ειδικές δικλίδες για διαθήκες που συντάσσονται από πρόσωπα τα οποία νοσηλεύονται ή περιθάλπονται σε μονάδες υγείας ή κοινωνικής φροντίδας.

Ενισχύεται επίσης η θέση του επιζώντος συζύγου. Όταν συντρέχει με ένα παιδί, το εξ αδιαθέτου μερίδιό του αυξάνεται στο ένα τρίτο, ενώ όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά παραμένει στο ένα τέταρτο.

Παράλληλα, ο επιζών σύζυγος αποκτά δικαίωμα αποκλειστικής και χωρίς αντάλλαγμα χρήσης της οικογενειακής κατοικίας για διάστημα ενός έτους.

Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, αναγνωρίζονται επίσης περιορισμένα δικαιώματα στο πρόσωπο που συμβίωνε μόνιμα με τον θανόντα σε ελεύθερη ένωση.

Η φορολογία στο επίκεντρο των ενστάσεων

Η ΠΟΜΙΔΑ χαιρετίζει την αλλαγή του Κληρονομικού Δικαίου, θέτει όμως ζήτημα σχετικά με τη φορολογική αντιμετώπιση των κληρονομικών συμβάσεων.

Όπως επισημαίνει, η δυνατότητα μιας οικογένειας να συμφωνήσει από πριν ποιο παιδί θα λάβει την κατοικία και ποιο την οικογενειακή επιχείρηση μπορεί να μην αξιοποιηθεί στην πράξη εάν η σχετική συμφωνία έχει μεγαλύτερη φορολογική επιβάρυνση από μια γονική παροχή.

Για τον λόγο αυτό, η Ομοσπονδία ζητά οι κληρονομικές συμβάσεις μεταξύ γονέων, παιδιών και εγγονών να ενταχθούν στο φορολογικό πλαίσιο που ισχύει για τις γονικές παροχές και τις δωρεές, με αφορολόγητο όριο 800.000 ευρώ για την Α’ κατηγορία.

Σύμφωνα με την ΠΟΜΙΔΑ, διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος η συγκεκριμένη δυνατότητα που εισάγει το νέο Κληρονομικό Δίκαιο να μην αξιοποιηθεί στην πράξη.