Η ψυχολογία πίσω από τα εθιστικά apps και το ατελείωτο scrolling με τις μεταβλητές ανταμοιβές μας κρατούν κολλημένους μπροστά στις οθόνες μας με τις ώρες.

Η ψυχολογία των εθιστικών εφαρμογών: Γιατί δεν μπορούμε να σταματήσουμε το σκρολάρισμα

Θα έχετε σίγουρα ανοίξει το κινητό σας για να δείτε κάποια ειδοποίηση, με αποτέλεσμα να βρεθείτε τελικά να φτάσετε να αφιερώνετε 45 λεπτά σε εφαρμογές που δεν είχατε σκοπό αρχικά να χρησιμοποιήσετε. Φυσικά, δεν είστε οι μόνοι. Είναι κάτι που συμβαίνει σε πολύ κόσμο, καθώς τα σύγχρονα ψηφιακά περιβάλλοντα έχουν σχεδιαστεί με σκοπό να τραβούν την προσοχή μας, προσφέροντας συναρπαστικές εμπειρίες. Ποια είναι όμως τα στοιχεία εκείνα των εφαρμογών αυτών που δεν μας αφήνουν να αφήσουμε το κινητό μας κάτω; Η απάντηση είναι σύνθετη, καθώς σχετίζεται με πολλούς παράγοντες, τους οποίους θα δούμε στη συνέχεια.

Η επίδραση της ντοπαμίνης

Πίσω από οποιονδήποτε εθισμό κρύβεται συνήθως η ίδια ουσία: η ντοπαμίνη. Συχνά θεωρούμε τη συγκεκριμένη ουσία ως το «μόριο της διασκέδασης», όμως στην πραγματικότητα πρόκειται για έναν νευροχημικό παράγοντα που σχετίζεται αντίστοιχα με την προσμονή και την επιβράβευση. Όταν παίρνουμε ένα like σε κάποιο κοινωνικό δίκτυο, ένα νέο μήνυμα ή περιεχόμενο που δεν περιμέναμε με την ανανέωση της σελίδας μιας εφαρμογής, ο εγκέφαλός μας αισθάνεται μια μικρή αύξηση στα επίπεδα ντοπαμίνης. Αυτό είναι κάτι που μας αρέσει και επιδιώκουμε να το ξαναζήσουμε.

Ο μηχανισμός αυτός σχετίζεται με την έννοια των μεταβλητών ανταμοιβών ή της συντελεστικής εξαρτημένης μάθησης όπως ονομάστηκε από τον Αμερικανό ψυχολόγο Burrhus Frederic Skinner. Στην ουσία, όταν λαμβάνουμε μια ανταμοιβή χωρίς να την περιμένουμε, όπως όταν πραγματοποιούμε ένα ποντάρισμα σε τυχερά παιχνίδια ή ανακαλύπτουμε συναρπαστικές πληροφορίες στα κοινωνικά δίκτυα, προκαλείται υπερδιέγερση στον εγκέφαλό μας. Αυτό δημιουργεί μια συνήθεια που δύσκολα σταματά και η οποία μπορεί να εξελιχθεί τελικά σε εθισμό. Έτσι συνεχίζουμε να πατάμε το κουμπί της περιστροφής στα φρουτάκια online ή να σκρολάρουμε στις δημοσιεύσεις ενός κοινωνικού δικτύου, με την ελπίδα ότι στο επόμενο δευτερόλεπτο θα έρθει η ανταμοιβή που περιμένουμε ασυνείδητα.

https://www.pexels.com/photo/couple-using-instagram-in-car-16840499/

Ωραίος σχεδιασμός, χωρίς προβλήματα

Οι σχεδιαστές των apps αξιοποιούν φυσικά και οπτικά ερεθίσματα για να εξαλείψουν οποιαδήποτε «τριβή» θα μπορούσε να ωθήσει κάποιον χρήστη να αποσυνδεθεί. Λειτουργίες όπως το ατελείωτο σκρολάρισμα, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και οι μηχανισμοί ανανέωσης της οθόνης με νέο περιεχόμενο έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να μην μπορεί κανείς να σταματήσει εύκολα. Στον φυσικό κόσμο, όταν ολοκληρώνουμε π.χ. το κεφάλαιο ενός βιβλίου ή μια σελίδα στην εφημερίδα, αυτό μας δίνει την ευκαιρία για μια παύση και σκέψη. Στο ψηφιακό περιβάλλον, ωστόσο, αυτό έχει εξαλειφθεί σκόπιμα.

Αυτή η εμβάθυνση επεκτείνεται και σε άλλες μορφές ψυχαγωγίας. Οι σχεδιαστές προσπαθούν να φτιάξουν περιβάλλοντα με συνεχή ροή, κρατώντας τον χρήστη απασχολημένο και ικανοποιημένο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν διάφορα online παιχνίδια που αξιοποιούν αντίστοιχους μηχανισμούς επιβράβευσης. Τα παιχνίδια αυτά συνδυάζουν συναρπαστικούς μηχανισμούς, ζωντανά οπτικά στοιχεία και συγκεκριμένο ρυθμό, ώστε να προσφέρουν μια ελκυστική εμπειρία μέσα σε ένα ελεγχόμενο περιβάλλον.

Ο περισσότερος κόσμος απολαμβάνει τη διαδικασία και την επαναλαμβάνει. Σε κάποιες περιπτώσεις ωστόσο, κι εδώ μπορεί να χαθεί ο έλεγχος και η έννοια του υπεύθυνου παιχνιδιού, όπως συμβαίνει και με τον εθισμό στη χρήση των κοινωνικών δικτύων.

Η ψευδαίσθηση της σύνδεσης και του ελέγχου

Ένας ακόμη ισχυρός παράγοντας που κρύβεται πίσω από τις συνήθειές μας και τον χρόνο που περνάμε μπροστά από τις οθόνες είναι η ανθρώπινη επιθυμία για κοινωνική σύνδεση. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης αξιοποιούν την ανάγκη μας για αποδοχή και επιβεβαίωση, καταφέρνοντας να μετατρέψουν την κοινωνική αλληλεπίδραση σε ένα ευχάριστο παιχνίδι. Την ίδια ώρα, οι εφαρμογές παιχνιδιών και ψυχαγωγίας μάς δίνουν μια αίσθηση ελέγχου και άμεσης επιβράβευσης που συχνά μας λείπει από την καθημερινότητά μας.

Κάθε φορά που κάνουμε μια γρήγορη επιλογή στην οθόνη μας σε αυτές τις εφαρμογές, νιώθουμε μια αίσθηση αυτονομίας. Γι’ αυτόν τον λόγο ψυχολογικά αισθανόμαστε τους ψηφιακούς χώρους και κόσμους τόσο ελκυστικούς. Μας προσφέρουν προκλήσεις και άμεσα αποτελέσματα που ικανοποιούν την περιέργειά μας ως ανθρώπινα όντα, και μάλιστα μέσα σε ένα ασφαλές και κλειστό ψηφιακό περιβάλλον στο οποίο έχουμε άμεση πρόσβαση από παντού.

Συνειδητοποίηση και αποτελεσματική χρήση

Τελικά, η τάση μας να σκρολάρουμε συνεχώς ή να μένουμε «κολλημένοι» μπροστά σε μια οθόνη δεν οφείλεται σε έλλειψη δύναμης θέλησης ή σε προσωπική αποτυχία. Πρόκειται για ένα φυσικό αποτέλεσμα που σχετίζεται με τη βιολογία του σώματος και την ανθρώπινη ψυχολογία. Ο βασικός μηχανισμός με πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτή την περίπτωση είναι η ντοπαμίνη, την οποία ακολουθούν οι μεταβλητές ανταμοιβές, ο ειδικός σχεδιασμός των εφαρμογών και άλλοι παράγοντες.

Έχουμε τη δυνατότητα να ανακτήσουμε τον έλεγχο της προσοχής μας εφόσον κατανοήσουμε τη λειτουργία τους. Αυτό θα είναι άλλωστε και το πρώτο βήμα προς μια πιο ισορροπημένη και συνειδητή ζωή στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο που μας περιβάλλει παντού.