Ανατροπή στο πολιτικό σκηνικό της Σερβίας σηματοδοτεί η νίκη της «Φοιτητικής Λίστας – Οι Φοιτητές Νικούν», ενός κινήματος που δημιουργήθηκε μετά την τραγωδία στο Νόβι Σαντ και κατάφερε, μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια, να αμφισβητήσει την πολυετή κυριαρχία του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Οι εκλογές εξελίχθηκαν σε άτυπο δημοψήφισμα για την πορεία της χώρας, με το κυβερνών Προοδευτικό Κόμμα (SNS) να χάνει σημαντικό μέρος της πολιτικής του στήριξης και τον Σέρβο πρόεδρο να αναγνωρίζει την επικράτηση των αντιπάλων του το βράδυ της Κυριακής.
Οι πανηγυρισμοί εκδηλώθηκαν σε μεγάλες πόλεις, από το Βελιγράδι μέχρι το Νόβι Σαντ και το Νις. Υποστηρικτές της λίστας συγκεντρώθηκαν σε κεντρικά σημεία και έξω από τα γραφεία της, ενώ οι φοιτητές έγραψαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι «η Σερβία είναι ελεύθερη».
Ιδιαίτερο συμβολισμό είχε η κατάρρευση του λεγόμενου «Τσάτσιλαντ», του φιλοκυβερνητικού καταυλισμού με σκηνές που είχε στηθεί περίπου 18 μήνες νωρίτερα στο Πάρκο των Πρωτοπόρων, μπροστά από το κοινοβούλιο. Τα μεταλλικά κιγκλιδώματα έπεσαν μέσα σε συνθήματα κατά του Βούτσιτς.
Η τραγωδία που πυροδότησε τις κινητοποιήσεις
Η αφετηρία του κινήματος ήταν η κατάρρευση της στέγης στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024, που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 16 ανθρώπων. Το δυστύχημα μετατράπηκε σε σύμβολο της διαφθοράς και της έλλειψης λογοδοσίας, καθώς επικριτές της κυβέρνησης συνέδεσαν τα προβλήματα του έργου ανακαίνισης με το πολιτικό περιβάλλον υπό τον πρόεδρο Βούτσιτς, ο οποίος είχε συνδέσει δημόσια το όνομά του με το έργο.
«Η κατάρρευση της στέγης λειτούργησε ως η τελευταία σταγόνα», ανέφερε η Έλενα Ιβάνοφ, από το think tank Henry Jackson Society.
Οι αρχικές φοιτητικές κινητοποιήσεις, με βασικό αίτημα την απόδοση δικαιοσύνης, διευρύνθηκαν σταδιακά και απέκτησαν πανεθνικό χαρακτήρα, προσελκύοντας τη συμμετοχή αγροτών, καλλιτεχνών και δικαστών. Τον Ιανουάριο του 2025 παραιτήθηκε ο πρωθυπουργός Μίλος Βούτσεβιτς, σε μια κίνηση που αποσκοπούσε στην αποκλιμάκωση της έντασης. Τον Μάρτιο της ίδιας χρονιάς πραγματοποιήθηκε στο Βελιγράδι μία από τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις στην ιστορία της χώρας.
Το κίνημα στηρίχθηκε σε συνελεύσεις φοιτητών και σε οργανωμένες δομές, ενώ η προκήρυξη πρόωρων εκλογών από τον Βούτσιτς τον προηγούμενο μήνα το βρήκε προετοιμασμένο να συμμετάσχει στην εκλογική αναμέτρηση. Σύμφωνα με την Ιβάνοφ, οι φοιτητές κατάφεραν να μετατρέψουν τη δυναμική των διαδηλώσεων σε οργανωμένη πολιτική δράση και να κινητοποιήσουν πολίτες για την προστασία της εκλογικής διαδικασίας.
Ποιοι αναλαμβάνουν τις έδρες και ποιος μπορεί να γίνει πρωθυπουργός
Παρά την ονομασία της, η «Φοιτητική Λίστα» δεν κατέβασε φοιτητές ως υποψηφίους. Το ψηφοδέλτιο περιλάμβανε υποψηφίους για τις 250 έδρες του κοινοβουλίου, με την επιλογή να αποσκοπεί στην προσέλκυση ευρύτερης εκλογικής στήριξης, πέρα από τους νέους και τους συμμετέχοντες στις κινητοποιήσεις.
Επικεφαλής του ψηφοδελτίου ήταν ο καρδιολόγος και καθηγητής Ίλια Σρντάνοβιτς, χωρίς να θεωρείται ο επικρατέστερος για την πρωθυπουργία. Σε δηλώσεις του στο BBC, κατά τη διάρκεια των πορειών προς το Βελιγράδι την προηγούμενη εβδομάδα, είχε χαρακτηρίσει «ασταμάτητη» την ενέργεια του κινήματος.
Σύμφωνα με προβολή των ανεξάρτητων οργανισμών CeSID και Ipsos, 140 υποψήφιοι της λίστας εξασφάλισαν κοινοβουλευτική έδρα. Μεταξύ αυτών είναι ο πρώην μπασκετμπολίστας Ντέγιαν Μποντιρόγκα, ο ηθοποιός Τιχομίρ Στάνιτς, ο τενόρος Νίκολα Μίκιτς και ο πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας, Ντέγιαν Σόσκιτς, καθώς και πανεπιστημιακοί.
Το όνομα του Σόσκιτς βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων για την ανάληψη του ανώτατου κυβερνητικού αξιώματος. Ο ίδιος έχει αναφερθεί στην ανάγκη οικονομικών μεταρρυθμίσεων, ενώ έχει δεχθεί έντονη κριτική από φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης.
Οι προτεραιότητες του κινήματος
Οι εκλεγμένοι βουλευτές καλούνται να εφαρμόσουν ένα πρόγραμμα 11 σημείων, το οποίο διαμορφώθηκε μέσα από τις διεκδικήσεις του κινήματος. Στις βασικές προτάσεις περιλαμβάνονται:
- Καταπολέμηση της διαφθοράς, με τη δημιουργία ειδικής αστυνομικής μονάδας για τον εντοπισμό και τη σύλληψη των υπευθύνων.
- Αλλαγές στο υπουργείο Εσωτερικών, με απομάκρυνση όσων φέρονται να παραβίασαν τους κανόνες κατά την καταστολή των διαδηλώσεων ή να συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα.
- Μεταρρύθμιση των μέσων ενημέρωσης, με στόχο την απελευθέρωση της δημόσιας τηλεόρασης από τον πολιτικό έλεγχο.
- Τερματισμός των κομματικών διορισμών σε θέσεις διοίκησης δημόσιων επιχειρήσεων.
Ο Βούτσιτς και το SNS απορρίπτουν τις κατηγορίες περί διαφθοράς και πολιτικής χειραγώγησης των μέσων ενημέρωσης. Στην αρχή των κινητοποιήσεων, ο πρόεδρος περιέγραφε τους διαδηλωτές ως «καλοπροαίρετους», αλλά πριν από τις εκλογές τούς κατηγόρησε ότι επιδιώκουν την αποσταθεροποίηση της χώρας.
Ακόμη και μετά την αναγνώριση της εκλογικής τους νίκης, ισχυρίστηκε ότι είχαν τη στήριξη «ευρωπαϊκών χωρών και του αμερικανικού βαθέος κράτους», χωρίς να τεκμηριώσει τον ισχυρισμό του.
Η συμμετοχή στις εκλογές πλησίασε το 70%, καταγράφοντας, σύμφωνα με το δημοσίευμα, το υψηλότερο ποσοστό μετά τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας το 1992. Το επόμενο κρίσιμο ζήτημα είναι κατά πόσο η εκλογική επιτυχία της «Φοιτητικής Λίστας» θα μεταφραστεί σε κυβερνητική αλλαγή και υλοποίηση των δεσμεύσεών της.
