Τις επιπτώσεις που ενδέχεται να έχει στη σταθερότητα και την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Ανατολικής Λιβύης ανέδειξε η Ελλάδα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Το ζήτημα έθεσε η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στα Ηνωμένα Έθνη, πρέσβειρα Αγλαΐα Μπαλτά, κατόπιν εντολής του υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη, κατά τις κλειστές διαβουλεύσεις του Συμβουλίου. Η παρέμβαση έγινε υπό την εθνική της ιδιότητα, καθώς η Ελλάδα ασκεί την προεδρία του οργάνου για τον Οκτώβριο.
Πρόκειται για την πρώτη φορά που το θέμα συζητείται στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Μέχρι σήμερα, οι εμπλεκόμενες πλευρές είχαν καταθέσει τις θέσεις τους μέσω επιστολών και χαρτών στον ΟΗΕ, ενώ αντιδράσεις είχαν εκφράσει επίσης η Κύπρος, η Αίγυπτος και η Ιταλία.
Σύμφωνα με πληροφορίες, η Ελληνίδα πρέσβειρα υπογράμμισε ότι τα γεωγραφικά δεδομένα δεν αλλάζουν και ότι το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας δεν μπορεί να ανατρέπεται με μονομερείς αποφάσεις. Παράλληλα, υπενθύμισε τις προσπάθειες της Αθήνας να διατηρήσει δίαυλο επικοινωνίας με τις λιβυκές αρχές και να προωθήσει, με καλή πίστη, τις συνομιλίες για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Η ελληνική πλευρά επανέλαβε ακόμη την ανάγκη απομάκρυνσης των ξένων παρεμβάσεων από τη Λιβύη, ώστε η χώρα να μην αποτελεί πεδίο γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Η θέση αυτή, όπως επισημάνθηκε, έχει διατυπωθεί και κατά τη διετή συμμετοχή της Ελλάδας στο Συμβούλιο Ασφαλείας.
Η Αθήνα τάχθηκε εκ νέου υπέρ της ενοποίησης των λιβυκών θεσμών και της προώθησης της πολιτικής διαδικασίας, ξεκαθαρίζοντας ότι οι στόχοι αυτοί δεν μπορούν να επιτευχθούν εις βάρος της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων άλλων κρατών. Όπως υπογράμμισε, η σταθερότητα στη Λιβύη δεν μπορεί να οικοδομηθεί με τρόπο που προκαλεί αναταράξεις στην ευρύτερη περιοχή.
Σημειώνεται ότι η Γαλλία έχει χαρακτηρίσει άκυρο το τουρκολιβυκό μνημόνιο ήδη από το 2020.
Η θέση των ΗΠΑ για τις θαλάσσιες διαφορές
Την επίλυση των διαφορών για τις θαλάσσιες ζώνες μέσω διαπραγματεύσεων και διαλόγου υποστηρίζει η Ουάσινγκτον, σύμφωνα με απάντηση εκπροσώπου του Στέιτ Ντιπάρτμεντ σε ερώτηση του ΕΡΤnews σχετικά με την επικύρωση του μνημονίου και τις πιθανές επιπτώσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο Αμερικανός εκπρόσωπος ανέφερε ότι οι ΗΠΑ ενθαρρύνουν τους εταίρους τους στην περιοχή να επιδιώκουν την επίλυση των διαφορών τους με διαπραγματεύσεις που διεξάγονται με καλή πίστη. Όπως σημείωσε, η διευθέτηση των ζητημάτων αυτών εξυπηρετεί τα συμφέροντα όλων των πλευρών και μπορεί να δημιουργήσει ευνοϊκές συνθήκες για εμπορικές επενδύσεις και ερευνητικές δραστηριότητες στη Μεσόγειο.
Αναφερόμενος στις σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας, υπενθύμισε ότι οι δύο χώρες είναι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ και τις κάλεσε να συνεχίσουν τον διμερή διάλογο για την αντιμετώπιση των διαφορών τους.
ΥΠΕΞ: «Δεν μεταβάλλεται ο παράνομος, άκυρος και ανυπόστατος χαρακτήρας του»
Την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης να εγκρίνει το μνημόνιο του 2019 απέρριψε το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, τονίζοντας ότι η εξέλιξη δεν αλλάζει τον «παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα» του.
Σε ανακοίνωσή του, το ΥΠΕΞ χαρακτηρίζει το μνημόνιο «ψευδεπίγραφο», υποστηρίζοντας ότι αντιβαίνει στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει κυριαρχικά δικαιώματα κρατών της περιοχής. Παράλληλα, προαναγγέλλει κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια για την προάσπιση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η Αθήνα επισημαίνει ότι η γεωγραφία και το Δίκαιο της Θάλασσας δεν μεταβάλλονται μέσω μονομερών κοινοβουλευτικών αποφάσεων και υποστηρίζει ότι Τουρκία και Λιβύη δεν έχουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να θεμελιώνουν νόμιμη βάση για τη συγκεκριμένη οριοθέτηση.
Στην ανακοίνωση επαναλαμβάνεται επίσης ότι το μνημόνιο παραγνωρίζει τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες, όπως αυτά απορρέουν από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) και το εθιμικό διεθνές δίκαιο.
Ως αντίθετο παράδειγμα, το υπουργείο επικαλείται τις συμφωνίες οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών που έχει συνάψει η Ελλάδα με την Αίγυπτο και την Ιταλία, υπογραμμίζοντας ότι αυτές βασίζονται στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και των κυριαρχικών δικαιωμάτων των γειτονικών κρατών.
Η ελληνική πλευρά καλεί τη Λιβύη να αποφύγει ενέργειες που αντιβαίνουν στο διεθνές δίκαιο και υπονομεύουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Παράλληλα, γνωστοποιεί ότι έχει ενημερώσει τους εταίρους και τους συμμάχους της για την απόφαση της λιβυκής Βουλής και διαμηνύει ότι θα προχωρήσει στις απαραίτητες ενέργειες για την προάσπιση των δικαιωμάτων της.
Τι προβλέπει το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Το μνημόνιο υπεγράφη στις 27 Νοεμβρίου 2019 και αφορά την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης στην Ανατολική Μεσόγειο, με καθορισμό θαλάσσιας γραμμής βάσει συγκεκριμένων γεωγραφικών συντεταγμένων.
Η βασική διαφωνία της Ελλάδας αφορά τη χάραξη, η οποία, σύμφωνα με την Αθήνα, παρακάμπτει την επήρεια ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη, η Κάσος, η Κάρπαθος και η Ρόδος, στον καθορισμό των θαλάσσιων ζωνών. Η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι το μνημόνιο αντιβαίνει στο Δίκαιο της Θάλασσας και παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματά της.
Αντιρρήσεις για τη συμφωνία έχουν εκφράσει, πέρα από την Ελλάδα, η Αίγυπτος, η Κύπρος, η Γαλλία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενώ επιφυλάξεις έχει διατυπώσει και το Ισραήλ.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει διατυπώσει τη θέση ότι το μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτες χώρες.
