Την τρίτη έκθεσή της για τη δημογραφική πορεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, καταγράφοντας μια τάση που πλέον θεωρείται μη αναστρέψιμη: η Ευρώπη γερνά, οι γεννήσεις μειώνονται και ο συνολικός πληθυσμός αναμένεται να αρχίσει να υποχωρεί μέσα στα επόμενα χρόνια.
Σύμφωνα με την έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC), ο πληθυσμός της ΕΕ ανέρχεται σήμερα σε 450,6 εκατομμύρια κατοίκους, το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί μέχρι σήμερα. Ωστόσο, η κορύφωση αναμένεται το 2029, όταν ο πληθυσμός θα φτάσει τα 453,3 εκατομμύρια, πριν ξεκινήσει η σταδιακή μείωση.
Οι προβλέψεις κάνουν λόγο για περίπου 445 εκατομμύρια κατοίκους το 2050 και 398,8 εκατομμύρια το 2100, δηλαδή μια συνολική πτώση σχεδόν 12%, που θα επαναφέρει την Ευρωπαϊκή Ένωση πληθυσμιακά στα επίπεδα της δεκαετίας του 1970.
Η αρμόδια Επίτροπος για τη Μεσόγειο και τη δημογραφία, Ντουμπράβκα Σούιτσα, τόνισε ότι η δημογραφική αλλαγή δεν αποτελεί πλέον ένα μεμονωμένο ζήτημα, αλλά παράγοντα που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε κάθε μεγάλη ευρωπαϊκή πολιτική επιλογή.
Περισσότερα χρόνια ζωής, λιγότερες γεννήσεις
Η έκθεση καταγράφει δύο βασικές εξελίξεις που διαμορφώνουν το μέλλον της Ευρώπης.
Από τη μία πλευρά, οι Ευρωπαίοι ζουν περισσότερο. Το προσδόκιμο ζωής έφτασε τα 81,5 χρόνια το 2024, με τις γυναίκες να αγγίζουν τα 84,1 χρόνια και τους άνδρες τα 78,9. Η τάση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί, με το προσδόκιμο ζωής να ξεπερνά μέχρι το 2100 τα 90 χρόνια για τις γυναίκες και τα 86 για τους άνδρες.
Από την άλλη πλευρά, οι γεννήσεις μειώνονται σταθερά. Ο δείκτης γονιμότητας στην ΕΕ διαμορφώθηκε το 2024 στο 1,34 παιδιά ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης του πληθυσμού που είναι περίπου 2,1.
Το 2024 γεννήθηκαν μόλις 3,55 εκατομμύρια παιδιά στην Ένωση, έναντι 6,8 εκατομμυρίων το 1964. Από το 2012, η φυσική μεταβολή του πληθυσμού είναι αρνητική και η αύξηση που καταγράφεται οφείλεται αποκλειστικά στη μετανάστευση.
Η ίδια η έκθεση αναγνωρίζει ότι η υπογεννητικότητα παραμένει ένα σύνθετο φαινόμενο, καθώς ακόμη και χώρες με ισχυρά κοινωνικά κράτη και υψηλές παροχές προς τις οικογένειες, όπως οι σκανδιναβικές, παρουσιάζουν πτώση στις γεννήσεις.
Η γήρανση πιέζει οικονομία και κοινωνικό κράτος
Η αλλαγή της ηλικιακής σύνθεσης του πληθυσμού δημιουργεί νέες πιέσεις για τα κράτη-μέλη.
Το ποσοστό των πολιτών άνω των 65 ετών αναμένεται να αυξηθεί από περίπου 20% σήμερα σε σχεδόν ένα τρίτο του πληθυσμού έως τα μέσα του αιώνα. Παράλληλα, οι πολίτες άνω των 80 ετών, που σήμερα αποτελούν περίπου το 6% του πληθυσμού, εκτιμάται ότι θα ξεπεράσουν το 15% μέχρι το 2100.
Η αγορά εργασίας θα επηρεαστεί άμεσα, καθώς η ΕΕ προβλέπεται να χάνει κατά μέσο όρο 1,2 εκατομμύρια άτομα εργάσιμης ηλικίας κάθε χρόνο από το 2025 έως το 2050.
Η έκθεση επισημαίνει ότι η μετανάστευση μπορεί να περιορίσει τον ρυθμό γήρανσης, αλλά δεν μπορεί από μόνη της να αλλάξει τη συνολική δημογραφική πορεία της Ευρώπης.
Από την προσπάθεια αναστροφής στην ανάγκη προσαρμογής
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έκθεσης είναι ότι η δημογραφική πρόκληση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με πολιτικές αύξησης των γεννήσεων ή με τη μετανάστευση.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσανατολίζεται πλέον περισσότερο στην προσαρμογή μιας κοινωνίας με λιγότερους και μεγαλύτερους σε ηλικία πολίτες.
Στο πλαίσιο αυτό προωθούνται πολιτικές για:
- αύξηση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας,
- μεγαλύτερη παρουσία των γυναικών στην απασχόληση,
- παράταση του εργασιακού βίου,
- ενίσχυση των δεξιοτήτων,
- αξιοποίηση της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης,
- αντιμετώπιση του στεγαστικού προβλήματος.
Ωστόσο, η ίδια η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι δεν είναι βέβαιο αν η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορέσει να καλύψει τις απώλειες εργατικού δυναμικού που προκαλεί η γήρανση.
Οι νέοι σηκώνουν το βάρος της αλλαγής
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις νεότερες γενιές, οι οποίες αντιμετωπίζουν αυξημένες οικονομικές πιέσεις.
Τα ποσοστά φτώχειας στους νέους ενήλικες έχουν αυξηθεί σημαντικά, ενώ σχεδόν οι μισοί Ευρωπαίοι ηλικίας 18 έως 34 ετών εξακολουθούν να ζουν στο πατρικό τους σπίτι.
Παράλληλα, η δυνατότητα απόκτησης κατοικίας έχει μειωθεί σημαντικά, με την ιδιοκατοίκηση στις ηλικίες 25-35 να έχει υποχωρήσει αισθητά από το 2007.
Η Επιτροπή συνδέει άμεσα αυτές τις συνθήκες με την καθυστέρηση ή την εγκατάλειψη της απόφασης για δημιουργία οικογένειας, θέτοντας στο επίκεντρο την έννοια της «διαγενεακής δικαιοσύνης».
Το δημογραφικό στο επίκεντρο των επόμενων πολιτικών
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη προαναγγείλει ότι η αντιμετώπιση της δημογραφικής αλλαγής θα αποτελέσει βασική προτεραιότητα στο νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034.
Το μήνυμα της έκθεσης είναι σαφές: η Ευρώπη έχει πλέον πλήρη εικόνα για την πορεία γήρανσης και συρρίκνωσής της, αλλά δεν διαθέτει ένα «μαγικό εργαλείο» που να μπορεί να αντιστρέψει τη δημογραφική τάση.
Το μεγάλο στοίχημα των επόμενων δεκαετιών δεν θα είναι μόνο η αύξηση των γεννήσεων, αλλά η δημιουργία μιας κοινωνίας που θα μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά με έναν μικρότερο και γηραιότερο πληθυσμό.
